Η σύνοδος των BRICS στο Νέο Δελχί έφερε στην επιφάνεια μια από τις βασικές αντιφάσεις του διευρυνόμενου διεθνούς σχήματος: οι χώρες που επιδιώκουν να περιορίσουν την αμερικανική επιρροή δεν έχουν τις ίδιες θέσεις ούτε τα ίδια συμφέροντα απέναντι στον πόλεμο στη Μέση Ανατολή.
Η κοινή διακήρυξη για «μέγιστη αυτοσυγκράτηση» αποτελεί τον ελάχιστο κοινό παρονομαστή, την ώρα που Κίνα, Ρωσία, Ινδία, Ιράν και οι αραβικές χώρες των BRICS αντιμετωπίζουν την κρίση από διαφορετική στρατηγική αφετηρία.
Η κοινή γλώσσα των BRICS και οι διαφορετικές επιδιώξεις
Η ομόφωνη έκκληση των 11 χωρών για αποκλιμάκωση και αποφυγή ενεργειών που θα επιδεινώσουν την κατάσταση έχει πολιτική σημασία ακριβώς επειδή προέρχεται από ένα τόσο ετερόκλητο σχήμα.
Οι BRICS επιλέγουν μια διατύπωση που επιτρέπει στα μέλη τους να διατηρούν τις εθνικές τους θέσεις, χωρίς να χρειάζεται να συμφωνήσουν για το ποιος φέρει την ευθύνη για την πολεμική κλιμάκωση. Η επιλογή αυτή δείχνει και τα όρια της ομάδας: μπορεί να συμφωνήσει σε μια γενική θέση υπέρ της αποκλιμάκωσης, δυσκολεύεται όμως να διαμορφώσει κοινή πολιτική γραμμή για τη διαχείριση της κρίσης.
Το Ιράν βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της αντίφασης. Η Τεχεράνη θεωρεί ότι βρίσκεται αντιμέτωπη με αμερικανική πίεση και παρουσιάζει τη σύγκρουση ως ζήτημα κυριαρχίας και περιφερειακής ασφάλειας. Η Κίνα και η Ρωσία, από διαφορετικές αφετηρίες, επιδιώκουν να περιορίσουν την αμερικανική δυνατότητα να καθορίζει μονομερώς τους όρους του διεθνούς συστήματος.
Το Ιράν ζητά περιφερειακή λύση χωρίς «χωροφύλακα»
Η φράση του Μασούντ Πεζεσκιάν ότι η Μέση Ανατολή «δεν χρειάζεται χωροφύλακα» συμπυκνώνει τη θέση της Τεχεράνης. Το Ιράν θέλει να μεταφέρει τη συζήτηση από τη στρατιωτική αντιπαράθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες στην αρχή ότι η ασφάλεια της περιοχής πρέπει να καθορίζεται από τα ίδια τα κράτη της.
Η θέση αυτή αποκτά ιδιαίτερο βάρος μετά το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, μέσω των οποίων διερχόταν πριν από τον πόλεμο περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πετρελαίου. Η ενεργειακή διάσταση μετατρέπει την κρίση από περιφερειακή σύγκρουση σε διεθνές οικονομικό πρόβλημα.
Η άνοδος του Brent πάνω από τα 100 δολάρια αποτελεί ήδη ένδειξη του κόστους. Όσο παραμένει ανοιχτό το ενδεχόμενο παρατεταμένης διαταραχής στις πετρελαϊκές ροές, τόσο αυξάνεται η πίεση στις οικονομίες που εξαρτώνται από τις εισαγωγές ενέργειας.
Για τις BRICS, επομένως, η Μέση Ανατολή δεν είναι μόνο ζήτημα γεωπολιτικής. Είναι ταυτόχρονα ζήτημα εμπορίου, πληθωρισμού, ενέργειας και χρηματοπιστωτικής σταθερότητας.
Η Κίνα κρατά αποστάσεις αλλά δεν εγκαταλείπει το Ιράν
Η στάση του Πεκίνου είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική για τον τρόπο με τον οποίο οι BRICS επιχειρούν να διευρύνουν την επιρροή τους χωρίς να μετατρέπονται σε στρατιωτική συμμαχία.
Ο Σι Τζινπίνγκ μίλησε για την ανάγκη αντίστασης στις παραβιάσεις της κυριαρχίας και κάλεσε τις χώρες των BRICS να εργαστούν για τη διαφύλαξη της ειρήνης. Παράλληλα, η Κίνα συνεχίζει τις εμπορικές σχέσεις της με το Ιράν, παρά τις απειλές της Ουάσιγκτον για κυρώσεις.
Το Πεκίνο δεν έχει λόγο να επιδιώξει μια ανεξέλεγκτη περιφερειακή σύγκρουση. Μια παρατεταμένη κρίση στα ενεργειακά και στις θαλάσσιες μεταφορές πλήττει την κινεζική οικονομία. Ταυτόχρονα, όμως, η Κίνα δεν επιθυμεί να αποδεχθεί ένα διεθνές σύστημα στο οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες καθορίζουν μονομερώς ποιο κράτος μπορεί να εμπορεύεται, με ποιους όρους και υπό ποιες κυρώσεις.
Εκεί βρίσκεται η πραγματική γεωπολιτική σημασία της κινεζικής στάσης.
Η Ινδία αναζητά χώρο ανάμεσα σε Ουάσιγκτον, Μόσχα και Πεκίνο
Η Ινδία βρίσκεται σε διαφορετική θέση. Το Νέο Δελχί διατηρεί στρατηγικές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά ταυτόχρονα έχει βαθιούς δεσμούς με τη Ρωσία και επιδιώκει να διατηρήσει ανοικτούς τους διαύλους με το Ιράν.
Ο Ναρέντρα Μόντι αξιοποίησε τη σύνοδο για να προβάλει τον ρόλο του Παγκόσμιου Νότου, υποστηρίζοντας ότι οι χώρες που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή των διεθνών κρίσεων δεν μπορεί να παραμένουν στην τελευταία γραμμή της λήψης αποφάσεων.
Η θέση αυτή περιγράφει και τη στρατηγική του ίδιου του Νέου Δελχί. Η Ινδία δεν θέλει να επιλέξει στρατόπεδο σε μια νέα παγκόσμια αντιπαράθεση. Θέλει να αυξήσει το δικό της περιθώριο ελιγμών και να διαπραγματεύεται ταυτόχρονα με διαφορετικά κέντρα ισχύος.
Η παρουσία του Σι Τζινπίνγκ στο Νέο Δελχί προσθέτει μια δεύτερη διάσταση στη σύνοδο. Η επαναπροσέγγιση Κίνας και Ινδίας μετά τη στρατιωτική σύγκρουση του 2020 στα Ιμαλάια δεν σημαίνει ότι η στρατηγική καχυποψία έχει εξαφανιστεί. Η συμφωνία των δύο ηγετών να εργαστούν για μια αμοιβαία αποδεκτή λύση στη συνοριακή διαφορά δείχνει, ωστόσο, ότι υπάρχει κοινό συμφέρον να παραμείνει ανοικτός ο διάλογος.
Τα ΗΑΕ δείχνουν πόσο δύσκολη είναι η εσωτερική ισορροπία
Η παρουσία των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων στη σύνοδο αποτυπώνει μια ακόμη αντίφαση. Τα Εμιράτα ανέστειλαν τις εμπορικές και χρηματοπιστωτικές συναλλαγές με την Τεχεράνη μετά τις ιρανικές επιθέσεις, αλλά στο περιθώριο της συνόδου πραγματοποιήθηκε επικοινωνία του Ιρανού προέδρου με τον διάδοχο του θρόνου του Άμπου Ντάμπι.
Αυτό δείχνει ότι ακόμη και σε συνθήκες έντονης αντιπαράθεσης οι περιφερειακές δυνάμεις διατηρούν ανοικτούς τους διαύλους.
Για τα αραβικά κράτη, η ασφάλεια και η οικονομία είναι αλληλένδετες. Δεν μπορούν να αγνοήσουν το Ιράν, αλλά ούτε και να αφήσουν μια σύγκρουση να απειλήσει τις εμπορικές τους διαδρομές, τις επενδύσεις και τις ενεργειακές υποδομές τους.
Το μήνυμα για το παγκόσμιο εμπόριο
Στο οικονομικό επίπεδο, η σύνοδος στέλνει ένα σαφές μήνυμα απέναντι στον προστατευτισμό. Οι BRICS επανέλαβαν την υποστήριξή τους σε ένα πολυμερές εμπορικό σύστημα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου στο επίκεντρο.
Η θέση αυτή αποκτά ιδιαίτερο βάρος για την Κίνα, καθώς ο Σι Τζινπίνγκ καλεί τα μέλη του σχήματος να απορρίψουν τις μορφές προστατευτισμού ενώ το Πεκίνο βρίσκεται σε έντονο εμπορικό ανταγωνισμό με την Ουάσιγκτον.
Έτσι, η σύνοδος δεν αφορά μόνο τη Μέση Ανατολή. Αφορά και το μοντέλο διεθνών σχέσεων που επιδιώκουν οι BRICS. Περισσότερο εμπόριο, περισσότερες εναλλακτικές χρηματοδοτικές και οικονομικές σχέσεις και μικρότερη εξάρτηση από τους θεσμούς και τους κανόνες που διαμορφώθηκαν υπό την κυριαρχία της Δύσης.
Οι BRICS ως πολιτικός πόλος και όχι ως ενιαίο στρατόπεδο
Το βασικό συμπέρασμα από τη σύνοδο είναι ότι οι BRICS δεν αποτελούν ένα ενιαίο γεωπολιτικό στρατόπεδο. Η Κίνα δεν έχει τα ίδια συμφέροντα με το Ιράν, η Ινδία δεν έχει τις ίδιες προτεραιότητες με τη Ρωσία και τα αραβικά μέλη δεν αντιμετωπίζουν την Τεχεράνη με τον ίδιο τρόπο.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι το σχήμα είναι πολιτικά αδύναμο.
Η δύναμή του βρίσκεται ακριβώς στη δυνατότητα να συγκεντρώνει χώρες με διαφορετικές στρατηγικές και να δημιουργεί έναν χώρο στον οποίο μπορούν να αμφισβητούνται οι μονομερείς επιλογές των Ηνωμένων Πολιτειών και της Δύσης. Η κοινή διακήρυξη για τη Μέση Ανατολή μπορεί να είναι προσεκτική και γενικόλογη, αλλά καταγράφει μια σημαντική πραγματικότητα: όλο και περισσότερες χώρες θέλουν να έχουν λόγο στη διαχείριση κρίσεων που επηρεάζουν την παγκόσμια οικονομία και ασφάλεια.
Το πραγματικό τεστ για τις BRICS θα έρθει εάν η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή συνεχιστεί και η ενεργειακή κρίση διευρυνθεί. Τότε η έκκληση για αυτοσυγκράτηση θα πρέπει να μετατραπεί σε συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές. Και εκεί θα φανεί αν το σχήμα μπορεί να λειτουργήσει ως πραγματικός παράγοντας διεθνούς διαμεσολάβησης ή αν θα παραμείνει κυρίως ένας χώρος συντονισμού χωρών που αμφισβητούν την αμερικανική πρωτοκαθεδρία.
